فریدون هویدا
ترجمۀ پژمان خلیلزاده
این مقالۀ فریدون هویدا از مجلۀ «کایه دو سینما» شماره ۵۸ سال ۱۹۵۶ انتخاب و ترجمه شده است.
۱. خاطرات کودکی و ریشههای پیدایش
سال ۱۹۳۰ در لبنان بود. من ترجیح میدادم همراه با همکلاسیهایم، تماشای سالنهایی را که به آنها «عامهپسند» میگفتند، بر هر تفریح دیگری ترجیح دهم. شنبهبعدازظهرها، پنهانی از والدینمان، دوان دوان خود را به تماشاگران دو سینمای متخصص در فیلمهای اپیزودیک میرساندیم که گمان میکنم نامهایشان «کوزموگراف» و «کریستال» بود. کارآموزان جوان کارگر، کودکان خیابانی، اوباش و عناصر جهان زیرزمینی در آنها اجتماع میکردند. عموماً یک اپیزود از یک سریال همراه با فیلمی دیگر به نمایش درمیآمد. به یاد میآورم که در یکی از این سالنها، همزمان با فصل هفتگی سریال، فیلم معروف مایکل کورتیز، «کشتی نوح» (۱۹۲۸) را تماشا کردم. اما در بیشتر مواقع، صحبت از وسترنها (با تام میکس یا سگ رین تین تین) و فیلمهای معمایی بود که در آن زمان چیز زیادی از آنها سر در نمیآوردم، اما به دلیل صحنههای شبانه، نورپردازیهای سایهروشن و قاتلان کمینکرده، همیشه تصاویری پر از ترسی در خاطرم بر جای میگذاشتند.
دو بار در سال، همزمان با اعیاد بزرگ اسلامی، نمایشگاهی در یک جنگل کاج در جنوب پایتخت برپا میشد. در آنجا، زیر چادر سینماگر میرفتیم تا فیلمهای صامت قدیمی را تماشا کنیم؛ فیلمهایی که آقایی با سبیلهای پرپشت، با یک دستگاه هندلی روی پردهای بداهه نمایش میداد. وقتی خسته میشد، با دورکندهای غیرارادی ما را به وجد میآورد و کارمند کوچکش را برای کمک صدا میکرد. زیر این چادرهای نمایشگاهی، این سینماتکهای سیار واقعی شرق، توانستم حلقههای کامل از فانتوماس، اسرار نیویورک و نخستین وسترنهای آمریکایی را بارها ببینم. اپراتور اغلب در انتخاب حلقهها اشتباه میکرد، اما او یک هنرمند واقعی بود که فیلمها را با توضیحات شفاهی همراهی میکرد (تا داستان را برای ما روایت کند) و درست مانند یک جادوگر، موفق میشد توطئههای فانتوماس را به توطئههای گاوچرانها پیوند بزند…

اما بگذارید به سالنهای عامهپسند بازگردیم؛ تماشاگران به نوعی در سیر جریان فیلم مشارکت داشتند. اتفاقاً امروزه نیز نمونههای آنها در مصر، سوریه، ایران و سراسر خاورمیانه وجود دارد و همچنان جوانان و افراد طبقات مختلف به آنها میروند. در حدود سالهای ۱۹۳۰، تماشاگران این سینماها کلاههای تاربوش قرمز (یا فِز) خود را بر سر نگه میداشتند. بیشترشان که لباسهای بلند زرد یا «امباز» به تن داشتند، پاهای خود را زیر خود جمع کرده و مینشستند. جلسات نمایش با وقفههای متعددی همراه بود، چرا که این سالنها عموماً تنها یک پروژکتور داشتند. در طول میانپردههای متعدد، مردان دیگری با کلاههای فز که از کافههای اطراف آمده بودند، میان ردیف صندلیها و صندلیهای دستهدار حرکت میکردند و پیشنهاد میدادند: «چه کسی تخمه هندوانه میخواهد؟»، «چه کسی آب میخواهد؟» و غیره. حتی برخی از آنها سفارش قلیان میدادند و در تمام طول نمایش با آرامش آن را میکشیدند و هنگام بوسه قهرمانان، صداهای قلقل از آن بیرون میآفریدند. در طول کل زمان نمایش، سالن تکان میخورد، کف میزد و فریاد میکشید. شنیدن جملاتی چون «حواست باشد! خیانتکار پشت سرت است…» اصلاً غیرمعمول نبود و وقتی قهرمان زن به چنگ شکنجهگرانش میافتاد، تماشاگران به اتفاق یکدیگر از قهرمان داستان میخواستند که به کمک بشتابد. گاهی در میان هیجان عمومی، یکی از افراد محیطهای خاص برمیخاست و به خیانتکاران پرخاش میکرد. ما بچهها دیگر نمیدانستیم از چه کسی باید بترسیم: از اتفاقاتی که روی پرده جریان داشت یا از آنهایی که در خودِ سالن پیرامونمان رخ میداد.
عموماً وقتی سریال بازیگران جدیدی را معرفی میکرد، تماشاگران که بیشترشان بیسواد بودند، آنها را با عناوین «قهرمان»، «خیانتکار»، «دزد» و غیره میپذیرفتند. با این حال، آنها چند نام برجسته را میشناختند: داگلاس فربنکس، تام میکس، ویلیام دزموند، ریچارد تالمج… آنها هرگز نمیپذیرفتند که بازیگران نقشهایشان را عوض کنند، یا اینکه خیانتکار یک فیلم جدید توسط قهرمان فیلم قبلی بازی شود.
غالباً سالن به قدری دچار اضطراب میشد که تقاضای نمایش بخشی از اپیزود بعدی را میکرد تا پیش از پراکنده شدن، از نجات قهرمانان مطمئن شود. سریال ما را مجذوب خود کرده بود؛ در میانپردهها به اتاق پروژکتور میرفتیم و از اپراتور عکسهایی را که از فیلم بریده شده بود میخریدیم؛ این تکههای فیلم را مثل تمبر پستی جمعآوری و مبادله میکردیم. ما نام کوچکترین بازیگران را میدانستیم و با احترام عنوان هر اپیزود را به خاطر میسپردیم، اما کارگردان به هیچ وجه برایمان اهمیتی نداشت.
یک نکته در شرق بسیار چشمگیر است: این بازیگران هستند که همواره بتهای مخاطب بودهاند، در حالی که در غرب، شیفتگی نسبت به سریال بیشتر باعث شهرت بازیگران زن مانند پرل وایت، کاتلین ویلیامز، روث رولند و غیره شده است.
امروزه نیز سریال در شرق مخاطبان پرشور خود را دارد. بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۰، توانستم فیلمهای اپیزودیک متعددی را در لبنان و سوریه و بعدها در ایران تماشا کنم. در ایالات متحده و انگلستان نیز بسیاری از سالنهای محلهای یا استانی همچنان سریالها را در طول هفته (یا در سانسهای ماتینه، روزهای تعطیل و شنبهها) اپیزود به اپیزود اکران میکنند. کودکان و نوجوانان شیفته آنها هستند و بزرگسالان زیادی نیز وجود دارند که همچنان از تماشای آنها لذت میبرند و نوستالژی ملایمی نسبت به محصولات صامت قدیمی دارند.
یک سالن در ساوتهمپتون حتی از سال ۱۹۵۱ تصمیم گرفت هر هفته یک فصل از سریال را در برنامهنگاری خود بگنجاند. مدیر این سینما اظهار داشت: «از زمانی که نمایش آخرین سریال خود را به پایان رساندیم، درخواستهای متعددی برای برنامهنگاری سریالی دیگر دریافت کردهایم. به نظر میرسد این ژانر طرفداران زیادی دارد.» (To-day’s cinema, London, 8 May 1952). نامههای بهرهبرداران سینما که هر هفته توسط نشریه صنفی آمریکایی موشن پیکچر هرالد منتشر میشود نیز ثابت میکند که این ژانر در ایالات متحده طرفداران زیادی دارد.
۲. دقیقاً سریال چیست؟ تفکیک ژانرها
سریال نسبت به سینما همان است که رمان پاورقی (فئویه) نسبت به ادبیات است. واژهنامه کوچک لاروس در تعریف واژه «فئویه» (feuilleton) مینویسد: «قطعهای از یک رمان که هر روز در روزنامه منتشر میشود، خواندن یک پاورقی.» اما در مورد سریال هیچچیز نمیگوید. بیایید این کمبود را جبران کنیم و به لاروس کوچک شخصی خود بیفزاییم: «سریال، روایتی سینمایی است که از اپیزود به اپیزود ادامه مییابد.» این تعریف کلی نیازمند برخی دقتنظرهاست که تلاش خواهیم کرد با تفکیک این ژانر از همسایگانش یعنی «مجموعه» و «سینما-رمان»، آنها را روشن سازیم.
الف) مجموعه (La Série)
مجموعه، پیشنیان سریال، در حدود سال ۱۹۰۸ در شرکت اکلر (Eclair)، به لطف کارگردان ویکتورن ژاسه ظاهر شد. ژاسه در سال ۱۹۱۱ نوشت: «نشان جوان اکْلر، نخستین نشانهای بود که مجموعه را ابداع کرد؛ یعنی این ایده را داشت که مخاطب را با یک هنرمند ثابت که در هر نوار بازمیگردد جذب کند، و این امر مخاطب را وادار میکرد که ادامه آنچه را دیده است مطالبه کند.» این تعریف بلافاصله به ما اجازه میدهد مجموعه را از سریال جدا کنیم؛ جایی که اگرچه همان بازیگران بازمیگردند، اما یک وحدت روایی مشخص در طول اپیزودهای گوناگون دنبال میشود. مجموعه، جزوات عامهپسندی را که در آن زمان منتشر میشدند (نیک کارتر، نات پینکرتون و غیره) به پرده سینما اقتباس میکرد که هر کدام روایتی بدیع و کامل را تشکیل میدادند.
نخستین مجموعه نیک کارتر اثر ژاسه در سال ۱۹۰۸ منتشر شد و شامل شش فیلم بود که در سال ۱۹۰۹ با سه فیلم دیگر دنبال شد. در این میان، ویکتورن ژاسه مجموعههای ریفل بیل، پادشاه مرغزار، دراگونادها تحت لوای لویی چهاردهم، مورگان دزد دریایی، مسکال قاچاقچی، کرکس سیرا و غیره را کارگردانی کرده بود. ژاسه به زودی در سایر کشورها نیز دنبال شد. در ایالات متحده، در حدود آن دوران، شرکت اسانای مجموعه گاوچران برونکو بیل را تولید کرد. در سالهای ۱۹۰۸-۱۹۰۹، شرکت نوردیسک آثار زیر را اقتباس کرد: رافلز، نات پینکرتون، شرلوک هلمز و غیره. انگلستان مجموعههای کیت کارسون، کارآگاه شیکپوش (ویلیامسون، ۱۹۰۹)، ستوان دارینگ (۱۹۱۰)، پیمپل (۱۹۰۹-۱۹۱۰) و غیره را عرضه کرد. آلمان نیز برخی آثار نیک کارتر را تولید نمود.
ب) سینما-رمان (Le Ciné-Roman)
سینما-رمان گاهی فیلم اپیزودیک را به یاد میآورد. این ژانر که به فصلهایی تقسیم شده بود، میتوانست در یک جلسه واحد یا طی چندین هفته ارائه شود. تفاوت آن با سریال در این است که از دقت ساختاری آن برخوردار نیست. این تمایز هنگامی آشکارتر خواهد شد که در ادامه سعی کنیم ویژگیهای فیلم اپیزودیک را تبیین کنیم. گمان میکنم اثر لویی فویاد در اصل منشأ سینما-رمان بوده است. البته فانتوماس و ژودکس فیلمهای اپیزودیک واقعی هستند، اما فرمِ سینما-رمان – که غالباً فیلمی بسیار پرداختهشده بود – با مفاهیم نویسنده خونآشامها سازگارتر بود.

از جمله سینما-رمانها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: ماتیاس ساندورف (انری فسکور، ۱۹۲۱)، شب سیزدهم مه (فسکور، ۱۹۲۲)، کودک هال (هشت فصل از رنه لوپرنس، ۱۹۲۳)، وحشت (شش بخش از ادوارد ژوزه، ۱۹۲۴، آخرین فیلم با بازی پرل وایت)، دزد دریایی (شش بخش، آ. جنینا)، سه ماسک (پنج بخش، هانری کراوس، ۱۹۲۴). در سال ۱۹۲۷، پنج سوسِ لاوارده، به کارگردانی موریس شامپرو به موفقیت بزرگی دست یافت. در سال ۱۹۲۷، بلفرور، بر اساس رمان برنار برنِد با بازی رنه ناوار و آلیس تیسو، به کارگردانی هانری دِفونتن در چندین فصل اکران شد. در سال ۱۹۲۸، سینماهای پاریس فصلهای مختلف معماهای برج ایفل و در حلقههای تور را برنامهنگاری کردند.
ج) سریال (Le Serial)
سریال یا چپتر-پلی (chapter-play) یا همان فیلم اپیزودیک به معنای واقعی کلمه، تقریباً همزمان در فرانسه و ایالات متحده در دهه دوم قرن، یعنی حدود سالهای ۱۹۱۱-۱۹۱۳ ظاهر شد. اما در این زمینه، سینمای آمریکا بود که قوانین را شکل داد و به آنها چنان قاطعیتی بخشید که به اندازه سه واحد در تراژدی کلاسیک محکم بود.
مورخان سینما ادعا میکنند که سریال از نظر فرم و محتوا از پاورقیهای ادبی الهام میگرفته است. این موضوع درست است، اما برای من همچنان پابرجاست که مخترع واقعی سریال ادبی، شهرزاد در هزار و یک شب است. این شاهزاده خانم زیرک، برای فرار از سرنوشت غمانگیز همسران قبلی سلطان شهریار، شیوه نوینی برای روایت داستانهای خود ابداع کرد. داستانهای او طی چندین شب ادامه مییافت و هر بار، در نقطهای پرتعلیق و مرموز متوقف میشد تا کنجکاوی و علاقه پادشاه را بیدار نگه دارد.
ساختار بسیاری از پاورقیها و تمام چپتر-پلیها دقیقاً همینگونه است. هر اپیزود با وضعیتی چنان ناامیدکننده برای قهرمان یا قهرمانان به پایان میرسد که تماشاگر ترغیب میشود هفته بعد بازگردد. گازنیه خودش روایت میکند: «من نه تنها مجبور بودم این سریالها را کارگردانی کنم، بلکه باید… این ماجراهای شگفتانگیز را هم ابداع میکردم. من همیشه ناچار بودم اتفاقی را که قرار است رخ دهد ابداع کنم و این کار آسانی نبود.»
۳. ویژگیهای ساختاری و تیپشناسی شخصیتها
ساختار سریال با هر فیلم ماجراجویانهای متفاوت است. روایت به اپیزودهایی تقسیم میشود که هم از نظر طول و هم از نظر سیر دراماتیک شبیه هم هستند. از سال ۱۹۱۵ به بعد، استاندارد دو بوبین (حلقه) برای هر اپیزود تثبیت شد.
ویژگیهای دراماتیک
پیشروی دراماتیک همواره به یک شکل است: اپیزود اول قهرمان را در وضعیتی دشوار رها میکند؛ قهرمان نجات مییابد، تعقیبکنندگانش را دنبال میکند، و دوباره در وضعیتی ناامیدکننده سقوط میکند. هر اپیزود یک کل بینقص است که تنها پایان آن برای هفته بعد باقی میماند. این ساختار یادآور روش یکی از بزرگترین استادان رمان ماجراجویی، ادگار والاس است؛ او مسائل جدید را در سراسر روایت طرح و حل میکرد و تنها «معمای پایه» را تا انتها نگه میداشت.
تیپشناسی شخصیتهای سریال
قهرمان: کارآگاه، جنتلمن-سارقِ عاشق، شخصیتی مهم یا یک خبرنگار (جالب است که سوپرمن نیز شغل خبرنگاری را برگزید). او یک ابرانسان و یک «آس» است.
قهرمان زن: دختری بسیار زیبا، ملایم و ثروتمند اما غافل از ثروت خود، که همواره هدف توطئهها و ربودنهای پیاپی قرار میگیرد.
زوج کمیک: زوجی دوستداشتنی که وظیفه تنشزدایی و سرگرم کردن مخاطب در میان مبارزات مداوم را بر عهده دارند.
خیانتکار اصلی: ابرانسانی کمتر هوشمند نسبت به قهرمان، که معمولاً سازمان وسیعی از تبهکاران را اداره میکند و هویتش در اواخر داستان فاش میشود.
خیانتکار دوم و هیولاها: فردی که از همان ابتدا تمام سوءظنها را به خود جلب میکند، در کنار انبوهی از نقشهای فرعی و هیولاهای مختلف.
تحول منابع: از رمان تا کومیکبوک
از سالهای ۱۹۳۰ به بعد، سریال به تدریج از رمان فاصله گرفت تا از ادبیات نوین موسوم به کومیکاستریپ و کارتون الهام بگیرد. در این دوران، قهرمانان بزرگی به پرده سینما آمدند:
دیک تریسی (خلقشده توسط چستر گولد در ۱۹۳۱): کارآگاهی بسیار جدی و همتای مدرن شرلوک هلمز.
ماندراک جادوگر (اثر لی فالک و فیل دیویس، ۱۹۳۴): پیشنمونهای از سوپرمن با قدرتهای هیپنوتیزمی و جادویی.
فانتوم (اثر لی فالک و ری مور، ۱۹۳۶): قهرمانی با دستاوردهای فوقالعاده اما آسیبپذیر در برابر گلوله.
فلش گوردون (اثر ال ریموند، ۱۹۳۶): روایتگر ماجراهای عشقی و فضایی در سیارات دوردست.
سوپرمن: قهرمان فرازمینی در خدمت نیازمندان و پاسخ به رؤیاهای اسطورهای مخاطبان.
بریک برادفورد: نخستین قهرمان واقعی علمی-تخیلی با لباس فضایی و موشک بینسیارهای.
بتمن و رابین (متولد ۱۹۳۹ به لطف باب کین): نماد عدالت مطلق.
۴. کارگردانان سریال
نخستین کارگردانانی که به سریال پرداختند، هنرمندان بزرگی بودند که سینمای ناب مدیون آنهاست: ژاسه، فویاد، گازنیه، گیونه و غیره. با ظهور صدا، سریال به ژانری فرعی تبدیل شد و عمدتاً توسط کارگردانان متخصصِ فیلمهای درجه ب (وسترن و پلیسی) ادامه یافت. از جمله چهرههای شاخص عبارتند از:
جورج مارشال: خالق ماجراهای معروف روث.
دبلیو. اس. ون دایک: سازنده سایههای سفید و سریالهایی چون جک دلیر (۱۹۲۰).
ژرژ بی. سیتز: کارگردان پرکاری که پس از ساخت چند چپتر-پلی، به ساخت آثار بزرگی برای مترو روی آورد.
اسپنسر گوردون بنت: پیشکسوت هالیوود و کارگردان بزرگ سریالهای کلمبیا با همکاری سام کاتزمن («سام جنگل»).
فرد سی. برانون: سریالساز بزرگ استودیوی ریپابلیک.
توماس کار: فعال در عرصه تئاتر، رادیو و کارگردانی وسترنها و سریالها به همراه بنت.
و همچنین کارگردانانی چون رای تیلور، رابرت اف. هیل، ریوز ایزون، فورد بیبی، جان انگلیس و ویلیام ویتنی.
۵. ستارگان و بازیگران نامدار
سریال نقش بسزایی در شکلگیری «تئوری ستارهسازی» ایفا کرد. تماشاگران نام شخصیتها را فراموش میکردند اما نام بازیگران را به خاطر میسپردند.
پرل وایت (Pearl White): متولد ۱۸۸۹. کار خود را در سیرک و تئاتر آغاز کرد و به لطف خطرات پائولین و اسرار نیویورک (۱۹۱۴-۱۹۱۵) به ملکه بیچونوچرای سینمای صامت و سریال تبدیل شد.
روث رولند (Ruth Roland): متولد ۱۸۹۳. با ماجراهای متعدد روث مشهور شد و با آمدن سینمای ناطق از پرده سینما کنارهگیری کرد.
هلن هلمز و آلن ری: آکروباتبازان و بازیگران توانای ژانر ماجراجویانه.
باک جونز: گاوچران اصیل و بازیگر وسترنها و سریالها.
ویلیام Desmond: ستاره تئاتر لسآنجلس که تمام دوران صامت را در اوج گذراند.
لاری بستر کراب (Larry Buster Crabbe): قهرمان شنا و ستاره سریالهای ناطق، بهویژه در نقش فلش گوردون.
و ستارههای حیوانی چون اسب رکس و سگهای رین تین تین (پدر و پسر) که شهرتی همپایه بزرگترین بازیگران انسان داشتند.
(ادامه دارد)


![آسیبشناسی سازنده[1] در شخصیت ماوریک «تاپگان»[2]: هالیوود در کنار سینمای اروپا؟](https://cine-eye.net/wp-content/uploads/2023/05/Top-218x150.jpg)
