مانی حقیقی، کیارستمی و میراث خانوادگی گلستان

 

ریچارد برودی

ترجمۀ امیررضا فخری

این مقالۀ ریچارد برودی، منتقد فیلم نشریۀ نیویورکر، مثل اغلب نوشته‌های منتقدان فیلم غربی دربارۀ سینمای ایران، ترکیبی از حیرت، کج فهمی، سوء تفاهم و ستایش‌های اغراق‌آمیز در مواجهه با سینمای ایران به عنوان یک پدیدۀ عجیب و غریب از چشم غربی است. انتشار آن از سوی «سینما-چشم»، دقیقاً با هدف آشنایی با همین نگاه صورت گرفته است.  

حقیقی گفته است:«به‌واسطهٔ کیارستمی، همه از سینمای ایران انتظار سادگی داشتند. به‌واسطهٔ پناهی، انتظار رویکردی انتقادی و اجتماعی داشتند. و دربارهٔ فرهادی نیز همین‌طور: سینمایی اجتماعی با روایتی خطی.» اما آثار خود او متفاوت‌اند.

از سال ۲۰۱۲ تاکنون، تنها یک کشور توانسته است دو بار جایزهٔ اسکار بهترین فیلم بین‌المللی را از آن خود کند: ایران. این دستاورد از آن جهت چشمگیرتر است که فیلم‌سازان در جمهوری اسلامی با سانسور سخت‌گیرانه‌ای روبه‌رو هستند. افزون بر این، آکادمی علوم و هنرهای سینمایی، برخلاف نهادهایی مانند گلدن گلوب یا انجمن ملی منتقدان فیلم، در این بخش تنها آثار معرفی‌شده از سوی نهادهای رسمی سینمایی هر کشور را بررسی می‌کند؛ به‌عبارت دیگر، هر کشور فقط می‌تواند یک فیلم را به این رقابت بفرستد.

این سازوکار به این معناست که فیلم‌سازانی که مورد تأیید حکومت‌های خودکامۀ خود نیستند، اساساً شانسی برای حضور در این رقابت ندارند. در نتیجه، شماری از مهم‌ترین فیلم‌های ایرانی سال‌های اخیر، از سوی کشورهای دیگری به آکادمی معرفی شده‌اند. یکی از نامزدهای امسال، فیلم «یک تصادف ساده» ساختهٔ جعفر پناهی، کارگردان ایرانی مخالف حکومت، به نمایندگی از فرانسه در این رقابت حضور داشت؛ کشوری که شماری از تهیه‌کنندگان مشترک فیلم در آن مستقر هستند. پناهی که به‌دلیل فعالیت‌های سیاسی‌اش زندانی شده و از سال ۲۰۱۰ از فیلم‌سازی منع شده بود، پس از آن فیلم‌هایش را به‌صورت مخفیانه ساخته است. در سال ۲۰۲۴، کارگردان دیگری به نام محمد رسول‌اف، پس از محکوم شدن به تحمل ضربات شلاق و هشت سال زندان، از ایران گریخت و به آلمان پناه برد. آخرین فیلمی که او پیش از خروج از ایران ساخت، «درخت انجیر معابد» بود؛ اثری که سال گذشته، پس از معرفی از سوی آلمان، نامزد جایزهٔ اسکار شد.

 فیلم‌های ایرانی مدت‌ها پیش از آنکه آکادمی اسکار به آن‌ها اعتنا کند، از گنجینه‌های سینمای جهان به شمار می‌رفتند؛ حتی پیش از انقلاب اسلامی و استقرار نظام کنونی در سال ۱۹۷۹. فیلم‌های مانی حقیقی، همچون آثار همتایان برجسته‌اش، از دل سنتی سترگ سر برآورده‌اند که قدمتی بیش از شصت سال دارد و به دوران سلطنت شاه بازمی‌گردد؛ دورانی که شاه در سال ۱۹۵۳، طی کودتایی با حمایت ایالات متحده و بریتانیا، سلطهٔ استبدادی خود را بر کشور تحکیم کرد. گرایش شاه به غرب، حوزهٔ فرهنگ را نیز دربرمی‌گرفت و در تهران می‌شد طیف گسترده‌ای از فیلم‌های مهم هنری جهان را تماشا کرد؛ از جمله، در سال‌های بعد، آثار موج نوی فرانسه. در بحبوحهٔ تحولات سیاسی و هنری دههٔ ۱۹۶۰، ایران نیز همچون بسیاری از کشورهای دیگر، صاحب موج نوی سینمایی خود شد.

سینمای ایران با نمایش یک مستند کوتاه دربارهٔ جذامخانه، با عنوان «خانه سیاه است» (۱۹۶۲)، به کارگردانی فروغ فرخزاد، یکی از ارجمندترین شاعران مدرن ایران، توجه محافل بین‌المللی را به خود جلب کرد. این فیلم جایزه‌ای از جشنوارهٔ اوبرهاوزن در آلمان غربی دریافت کرد. فیلم بلند «خشت و آینه» (۱۹۶4)، ساختهٔ ابراهیم گلستان، نیز در مجلهٔ «کایه دو سینما» ــ نشریه‌ای که کانون شکل‌گیری و تریبون اصلی موج نوی فرانسه بود ــ مورد تحسین قرار گرفت. همچنین فیلم «گاو» (۱۹۶۹)، ساختهٔ داریوش مهرجویی، جایزه‌ای مهم از جشنوارهٔ فیلم ونیز دریافت کرد و اغلب از آن به‌عنوان نخستین فیلم موج نوی سینمای ایران یاد می‌شود.

در سال ۱۹۶۹، رویدادی در داخل ایران رخ داد که از نظر تأثیرگذاری بر تاریخ سینما، حتی از به‌رسمیت‌شناخته‌شدن بین‌المللی نیز مهم‌تر بود: سازمانی به نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که فعالیت خود را به ترویج فرهنگ کودکان اختصاص داده بود، یک گرافیست جوان به نام عباس کیارستمی را مأمور کرد تا بخش سینمایی این سازمان را راه‌اندازی کند. کیارستمی ساخت فیلم‌های کوتاه آموزشی و خلاقانه‌ای را آغاز کرد که با رویکردی بازیگوشانه ساخته می‌شدند. او به‌تدریج دامنه فعالیت خود را گسترش داد و به سراغ ساخت فیلم‌های بلند رفت؛ آثاری که زندگی کودکان و بزرگسالان را به تصویر می‌کشیدند و اغلب مرز میان مستند و داستانی را به‌شکلی مبهم درهم می‌آمیختند. فیلم‌هایی چون «کلوزآپ» (۱۹۹۰) و «زندگی و دیگر هیچ» (۱۹۹۲) ــ نخستین فیلم ایرانی که در جشنواره فیلم نیویورک به نمایش درآمد ــ شهرت جهانی او را به‌عنوان یکی از استادان سینما در به‌کارگیری نمادگرایی، استعاره، تمثیل و طنز تثبیت کردند. در سال ۱۹۹۷، فیلم «طعم گیلاس» او به‌طور مشترک برنده نخل طلای جشنواره کن شد.

آثار کیارستمی و جایگاه برجسته‌ای که او برای سینمای ایران به ارمغان آورد، به فیلم‌سازان جوان‌تر انگیزه بخشید و بستری برای دیده‌شدن و فعالیت آن‌ها فراهم کرد. جعفر پناهی که فعالیت حرفه‌ای خود را به‌عنوان دستیار کیارستمی آغاز کرده بود، نخستین فیلم بلندش را در سال ۱۹۹۵ ساخت. همچنین، سال‌های آغازین قرن بیست‌ویکم شاهد نخستین تجربه‌های فیلم‌سازی اصغر فرهادی و محمد رسول‌اف بود؛ فیلم‌سازانی که آثار متأخر فرهادی، یعنی «جدایی نادر از سیمین» (۲۰۱۱) و «فروشنده» (۲۰۱۶)، دو جایزه اسکار بهترین فیلم بین‌المللی را برای سینمای ایران به ارمغان آوردند.

حقیقی که در سال ۱۹۶۹ متولد شده، هم‌نسل رسول‌اف و فرهادی است و مانند پناهی، در آغاز فعالیت حرفه‌ای خود با کیارستمی همکاری داشته است. اما میراث بزرگ سینمای ایران برای حقیقی چیزی فراتر از یک تأثیر هنری است؛ این میراث به مسئله‌ای خانوادگی نیز تبدیل می‌شود. پدر حقیقی، نعمت، فیلم‌بردار بود و مادرش، لیلی گلستان، گالری‌دار و مترجم، دختر ابراهیم گلستان، از پیشگامان موج نوی سینمای ایران است. حقیقی در دانشگاهی در کانادا به تحصیل فلسفه پرداخت و سپس به تهران بازگشت تا فعالیت سینمایی خود را آغاز کند. او کارش را با ساخت مستند و آگهی‌های تبلیغاتی شروع کرد. دو فیلم بلند نخستش، «آبادان» (۲۰۰۳) و «کارگران مشغول کارند» (۲۰۰۶)، با هزینه‌ای اندک و با استفاده از قالب ویدئویی دیجیتال کم‌قطع ساخته شدند. فیلم دوم، کمدی طعنه‌آمیزی درباره تلاشی بی‌حاصل بود که بر اساس داستانی از کیارستمی ساخته شد؛ بااین‌حال، حقیقی خیلی زود کوشید خود را از نفوذ کیارستمی رها کند و حتی بیش از آن، از کلیشه رایجی فاصله بگیرد که سبک کیارستمی به شکل‌گیری آن درباره سینمای ایران دامن زده بود. کیارستمی عمدتاً با بازیگران غیرحرفه‌ای فیلم می‌ساخت و اغلب به زندگی مردمان روستایی و کم‌درآمد می‌پرداخت. حقیقی در همان سال ۲۰۰۳ گفته بود: «فشاری وجود داشته است تا از آن شیوه و حال‌وهوای خاص کیارستمی تقلید کنیم؛ کاری که البته ناممکن است.» هنگامی که فیلم «خوک» اکران شد، از او نقل کردند که گفته است: «من هنوز بسیاری از این فیلم‌ها را دوست دارم، اما احساس می‌کنم سنگینی میراث آن‌ها بر دوش سینمای ایران تا اندازه‌ای مرا زیر فشار قرار داده است.»

حقیقی پس از ساخت نخستین فیلم بلندش، به فرهادی پیشنهاد داد که با یکدیگر همکاری کنند و با گسست از این سنت سینمایی، به سراغ ساخت فیلم‌هایی با بازیگران حرفه‌ای بروند که داستان‌هایشان در محیط اجتماعی خود آن‌ها، یعنی طبقه متوسط شهری، می‌گذرد. نخستین همکاری آن دو، فیلم «چهارشنبه‌سوری» (۲۰۰۶) بود که حقیقی و فرهادی به‌طور مشترک فیلمنامه‌اش را نوشتند و فرهادی کارگردانی آن را برعهده داشت. این فیلم با موفقیت روبه‌رو شد. همکاری بعدی آن‌ها، «درباره الی» (۲۰۰۹)، تحسین بین‌المللی را برانگیخت. این بار نیز فرهادی کارگردان فیلم بود و حقیقی علاوه بر ایفای یکی از نقش‌های اصلی، در نگارش فیلمنامه نیز مشارکت داشت؛ هرچند نامش در عنوان‌بندی فیلم به‌عنوان فیلمنامه‌نویس ذکر نشد.

حقیقی که با سینمای جهان آشنایی عمیقی دارد، از آن زمان تاکنون به سراغ الگوها، فرم‌ها و ژانرهای آشنایی رفته و آن‌ها را در مسیرهایی تازه و متفاوت به کار گرفته است. دو فیلم اخیر او، «خوک» و «تفریق» ــ که نخستین فیلمی از او بود که تماشا کردم ــ چنان با یکدیگر تفاوت دارند که بعید می‌دانم تماشاگری که از پیش نمی‌داند، حدس بزند هر دو را یک کارگردان ساخته است. «تفریق» را می‌توان از تبار آثار آلفرد هیچکاک دانست؛ تریلری پرتعلیق و نفس‌گیر درباره زوجی تهرانی که درمی‌یابند زوج دیگری در همین شهر، بدل آن‌ها هستند. آن‌ها در تلاش برای کشف راز این شباهت، به‌تدریج در زندگی خانواده دیگر گرفتار می‌شوند.

«خوک» کمدی‌ای آشوبگرانه، بازیگوشانه و درعین‌حال خونین است؛ درباره فیلم‌سازی ساکن تهران به نام حسن که از فیلم‌سازی محروم شده است. او درحالی‌که با کارگردانی آگهی‌های تبلیغاتی امرار معاش می‌کند، شاهد آن است که فیلم‌سازانی که همچنان امکان ساخت فیلم بلند دارند، هدف حملاتی مرگبار قرار می‌گیرند؛ حملاتی که در جریان آن‌ها، واژه فارسی «خوک» را بر پیشانی قربانیان حک می‌کنند. حسن نگران است که شهرت و اعتبارش برای آن‌که هدف چنین حملاتی قرار بگیرد، کافی نباشد؛ اما پس از کشته‌شدن یکی از کارگردانان رقیبش، خود او به مظنون اصلی پرونده تبدیل می‌شود.

«کنعان» (۲۰۰۸) حقیقی، ملودرامی بورژوایی بر اساس داستانی از آلیس مونرو، همکاری دیگری با فرهادی بود که در نگارش فیلمنامه آن نیز مشارکت داشت. حقیقی پس از تجربه ساخت فیلم‌های پیشینش با بودجه‌ای بسیار اندک، در این فیلم به قدرت عاطفی و تأثیرگذاریِ دقت و ظرافتی پی برد که امکانات و منابع حرفه‌ای در اختیارش قرار می‌دادند. این فیلم همچنین تفاوتی اساسی میان رویکرد سینمایی او و فرهادی را آشکار می‌کرد. فرهادی عمدتاً بر فیلمنامه و بازی بازیگران تمرکز دارد و برای این منظور از تصاویری استفاده می‌کند که غالباً شفاف و خنثی‌اند؛ اما حقیقی واقعاً با دوربین می‌اندیشد. فیلم سرشار از نماهای نزدیک است؛ نماهایی که حقیقی از طریق آن‌ها به تنوعی چشمگیر از فضاهای عاطفی و ترکیب‌بندی‌های بصری دست می‌یابد. نگاه‌های ثابت و منجمد بازیگران، هنگامی که در قاب‌بندی‌های ایستا به تصویر درمی‌آیند، از زندگی درونی شخصیت‌ها حکایت می‌کنند؛ گویی آن جهان درونی در برابر چشم ما در حال وقوع است.

فیلم بعدی او، «پذیرایی ساده» (۲۰۱۲)، تجربه دیگری در زمینه دگرگون‌کردن قواعد ژانر بود؛ هرچند این بار با ژانری نسبتاً نوظهور سروکار داشت: فیلم‌های جاده‌ای متعددی که کیارستمی ساخته بود. اهمیت شخصی این فیلم برای حقیقی از آن‌جا آشکار می‌شود که خودش یکی از دو نقش اصلی آن را بازی می‌کند. او در نقش مردی به نام کاوه ظاهر می‌شود که زنی به نام لیلا (ترانه علیدوستی) او را با خودرو به منطقه‌ای کوهستانی، دورافتاده و سردسیر می‌برد. فیلم با حضور این دو در خودرو آغاز می‌شود. مشاجره‌ای میان آن‌ها از پیش درگرفته و هنگامی که به ایست بازرسی پلیس می‌رسند، چنان بالا می‌گیرد که خطر بازداشت‌شدنشان وجود دارد. آن‌ها راه عجیبی برای رهایی از این مخمصه پیدا می‌کنند: صندوق عقب را باز می‌کنند، کیسه‌های پلاستیکی پر از پول نقد را بیرون می‌آورند و به سوی مأمور پلیس پرتاب می‌کنند. مأمور که ابتدا از این اتفاق حیرت‌زده شده، سرانجام به خودش می‌آید و مشغول جمع‌کردن پول‌ها می‌شود؛ درحالی‌که آن دو با خودرو از محل دور می‌شوند.

بعدها مشخص می‌شود که این زوج سفر روستایی خود را با هدف خلاص‌شدن از دویست کیسه پول نقد آغاز کرده‌اند؛ آن‌ها قصد دارند در سراسر منطقه، مبالغ هنگفتی را به‌عنوان هدیه در اختیار افراد مختلف بگذارند؛ پول‌هایی که می‌توانند زندگی دریافت‌کنندگانشان را برای همیشه تغییر دهند. آن‌ها همچنین می‌خواهند از این بخشش‌ها عکس و فیلم تهیه کنند. طبیعتاً دریافت‌کنندگان اتفاقی این پول‌ها به آن‌ها مشکوک می‌شوند: این دو نیکوکار عجیب‌وغریب چگونه می‌توانند واقعاً قصد و نیتی صادقانه داشته باشند؟ لیلا و کاوه در هر برخورد، بداهه‌پردازی می‌کنند و پیش می‌روند. درواقع، آن‌ها گروه تئاتری دونفره‌ای هستند که از جایی به جای دیگر می‌روند و هر بار سناریوهایی عجیب‌وغریب‌تر و بی‌پرواتر می‌سازند تا تماشاگران خود را به گرفتن پول‌ها ترغیب کنند، فریب دهند یا بترسانند. گاهی خود را زن و شوهر معرفی می‌کنند و گاهی خواهر و برادر. نقشه‌های آن‌ها بر پایه فریب‌کاری، بی‌رحمی و ویرانگری شکل می‌گیرد: برادر را به جان برادر می‌اندازند، بساط یک دست‌فروش را ویران می‌کنند و مراسم خاک‌سپاری را بر هم می‌زنند.

رفتار پرانرژی و برون‌گرای حقیقی معمولاً از او چهره‌ای دوست‌داشتنی روی پرده می‌سازد، اما در اینجا، خوش‌وبش‌های سبک‌سرانه و صمیمیت ظاهری‌اش، خصلتی شیطانی پیدا می‌کند. این دو عاملان آشوب‌اند که با بخشیدن ثروتی ناگهانی، دریافت‌کنندگان آن را به سوی فساد و تباهی سوق می‌دهند. (داستان فیلم همچنین اشاره‌ای کنایی به آخرین فیلم ابراهیم گلستان، «اسرار گنج دره جنی» (۱۹۷۴)، دارد؛ فیلمی که در آن، کشف گنجی مدفون از سوی یک کشاورز، او و همسایگانش را به فساد می‌کشاند.) «پذیرایی ساده» با روایت وسواسی که سرانجام به فاجعه می‌انجامد، از سبک واقع‌گرایانه خود فاصله می‌گیرد و به قلمرو امر نامعقول و نمادین قدم می‌گذارد؛ مسیری که راه را برای لایه‌بندی‌های پیچیده و سرگیجه‌آور شاهکار کارنامه حقیقی تا امروز، یعنی «اژدها وارد می‌شود!» هموار می‌کند.

«اژدها وارد می‌شود!» فرضیه‌ای ساده ــ تحقیق درباره مرگ یک زندانی سیاسی در دوران حکومت شاه ــ را به ضیافتی میان‌تاریخی و پرشور بدل می‌کند؛ اثری با وفور خیره‌کننده‌ای از ایده‌های روایی و تخیلی، مجموعه‌ای هیجان‌انگیز و روشنگر از ماجراها و اندیشه‌ها که در عین حال، چکیده‌ای از درون‌مایه‌ها، سبک‌ها و آرمان‌های حقیقی را در خود جای داده است. داستان عمدتاً در اوایل سال ۱۹۶۵ و در جزیره خشک و بی‌روح قشم، واقع در تنگه هرمز، می‌گذرد. کارآگاهی جوان با لباس شخصی به نام بابک (امیر جدیدی) برای تحقیق درباره مرگ مردی وارد جزیره می‌شود که در تبعید داخلی به سر می‌برده و در بدنه مستحکم‌شده یک کشتی به‌گل‌نشسته متعلق به قرن هفدهم زندگی می‌کرده است.

مرگ این مرد در نگاه نخست خودکشی به نظر می‌رسد، اما بابک به وقوع قتل مشکوک است. بابک پس از آن‌که جسد مرد را به خاک می‌سپارد، یکی از اهالی خرافاتی جزیره به او هشدار می‌دهد که این کار فاجعه‌ای به بار خواهد آورد و باید هرچه زودتر جزیره را ترک کند. بابک بااین‌حال می‌ماند و اندکی بعد، زمین‌لرزه‌ای اسرارآمیز آرامگاه را به لرزه درمی‌آورد. او برای پیشبرد تحقیقات، از تهران دو نفر را به کمک می‌طلبد: یک زمین‌شناس و یک صدابردار سینما با ظاهری هیپی‌مآب. افسر دیگری که در جزیره مستقر است، با رفتاری مقتصدانه، تشریفاتی و به‌طرزی هولناک سرد، تمام تلاشش را می‌کند تا مانع تحقیقات شود. بااین‌همه، سه کارآگاه به کشفی جالب توجه دست می‌یابند: مرد متوفی، با وجود زندگی منزوی و دور از اجتماعش، با زنی محلی رابطه داشته است؛ زنی که در مدت حضور آن‌ها در جزیره، هنگام زایمان جان می‌سپارد. در همین اثنا، یکی از مأموران ساواک، پلیس مخفی مخوف حکومت شاه، از راه می‌رسد و این سه نفر را بازجویی می‌کند. آن‌ها با وجود خطر بازداشت و حتی عواقب وخیم‌تر، حاضر نیستند نوزاد تازه‌متولدشده را به حال خود رها کنند.

«اژدها وارد می‌شود!» با مهارتی چشمگیر و قاطعیتی حساب‌شده میان برهه‌های زمانی مختلف رفت‌وآمد می‌کند؛ روایتی که در عین وضوح، تعلیق خود را نیز حفظ می‌کند. نوارهای ضبط‌شده از بازجویی‌های این سه مرد، مبنای شکل‌گیری فلاش‌بک‌ها قرار می‌گیرند و صحنه‌هایی که در محافل هنری و روشنفکری تهرانِ اواخر دهه شصت میلادی می‌گذرند، پیامدهای ماجراجویی‌های آن‌ها را به تصویر می‌کشند. (فیلم از بازآفرینی سبک‌وسلیقه‌های آن دوره، از پوشش و تجهیزات گرفته تا خودروها، لذت می‌برد؛ تا آنجا که یک شورولت ایمپالای نارنجی عملاً به یکی از شخصیت‌های فیلم تبدیل می‌شود.)

حقیقی، روایت را از دوران حکومت شاه نیز فراتر می‌برد و به دوره‌های پیشین فرهنگ ایرانی و تاریخ خود جزیره قشم بازمی‌گردد؛ جزیره‌ای که ویلیام بافین، کاشف انگلیسی، در سال ۱۶۲۲ در آن کشته شد. این لایه‌های روایی که تا اندازه‌ای از رمان «کارآگاهان وحشی» نوشته روبرتو بولانیو الهام گرفته‌اند، از طریق چندصداییِ روایت‌ها و صداهای گوناگون بسط می‌یابند. زمان حال نیز با مصاحبه‌هایی به شیوه مستند جان می‌گیرد؛ گفت‌وگوهایی با آدم‌های واقعی که داستان‌هایی ظاهراً حقیقی روایت می‌کنند. با وجود وجه بازیگوشانه فیلم، داستان محوری آن درباره سرکوب و مقاومت، نه همچون تمثیلی نمادین، بلکه همچون نوعی هم‌پیوندی و هم‌سرایی میان دوره‌های تاریخی عمل می‌کند؛ پیوندی میان زمان‌ها که در آن، آشکارشدن قهرمانی‌های سیاسی و هنری گذشته، وجدان اکنونی را برمی‌انگیزد و به آن الهام می‌بخشد.

وسواس جنون‌آمیز فیلم در پرداختن به جزئیات، چه در معماهای متافیزیکیِ جزیره‌ای ناهموار و دورافتاده و چه در منطق پیچیده و هزارتووار تحقیقات، صرفاً مسئله‌ای سبکی نیست؛ بلکه در کانون اخلاق سیاسی فیلم قرار دارد. پیرنگ فیلم بر محور کنش‌های ظریفی شکل می‌گیرد که با مرگ و زندگی سروکار دارند. افشای جزئیات این بخش از داستان، بی‌رحمانه خواهد بود؛ اما حقیقی پس از صحنه‌ای سرشار از خشونتِ اوج‌گیرنده، یکی از متعالی‌ترین نماهای نقطه‌نظر  را که تاکنون دیده‌ام خلق می‌کند: طلوع خورشیدی که از ورای لبه پیش‌پاافتاده درِ یک خودرو به چشم می‌آید؛ نمایی که به یکی از آرام‌ترین و باشکوه‌ترین ستایش‌های سینما از موهبت زنده‌بودن بدل می‌شود.

روایت حقیقی درباره سه مرد و یک نوزاد، یادآور فیلم «سه پدرخوانده» ساخته جان فورد است؛ اما نیای سینمایی واقعی این اثر، فیلم «خشت و آینه» ساخته ابراهیم گلستان، پدربزرگ حقیقی است. فیلم گلستان درباره راننده تاکسی تهرانی‌ای به نام هاشم است که پس از آن‌که یکی از مسافران، نوزادی را روی صندلی عقب تاکسی‌اش رها می‌کند، ناگهان خود را با مسئولیت نگهداری از آن کودک روبه‌رو می‌بیند. ارتباط میان این دو فیلم بسیار فراتر از حضور کودکی سرراهی در هر دو روایت است. شخصیت صدابردار در «اژدها وارد می‌شود!» ظاهراً پیش‌تر در فیلم گلستان کار کرده است و حقیقی در برخی از صحنه‌هایی که به شیوه مستند ساخته شده‌اند، درباره «خشت و آینه» صحبت می‌کند و برای توضیح دیدگاه‌هایش، بخش‌هایی از آن فیلم را به نمایش می‌گذارد. او حتی ادعا می‌کند که ایده ساخت فیلم خودش از کاوشی اتفاقی در آرشیو گلستان سرچشمه گرفته است و این روایت خیال‌پردازانه را با مصاحبه‌های ساختگی بیشتری بسط می‌دهد؛ از جمله گفت‌وگویی با مادر واقعی خودش. حتی جسارت حقیقی در فرم نیز ــ این وفور و تنوع خیره‌کننده لحن‌ها، سبک‌ها و ژانرها ــ بازتابی از شاهکار پدربزرگش است و از گسترش زیبایی‌شناسی جسورانه و بدیع گلستان حکایت می‌کند.

گلستان پیش از آن‌که به فیلم‌سازی روی بیاورد، نویسنده، مترجم و عکاس بود و گستره تجربه‌های هنری او در «خشت و آینه» به‌وضوح در تکثر لحن‌ها، حال‌وهواها و موضوعات فیلم نمود پیدا می‌کند؛ تنوعی که این روایت به‌ظاهر واقع‌گرایانه و سرراست را از قراردادهای متعارف درام رها می‌سازد. گلستان با ظرافتی کم‌نظیر، جامعه ایرانِ روزگار خود را کالبدشکافی می‌کند: از تصویری کابوس‌وار از فقر در محله‌ای که نوزاد در آن رها شده است، تا گفت‌وگوهای پراکنده و بی‌هدف در کلوپی شبانه که هاشم برای مشورت با دوستانش به آنجا می‌رود، اما به‌جای راهنمایی، با توصیه‌هایی متناقض روبه‌رو می‌شود؛ از سرسختی و انعطاف‌ناپذیری دستگاه دیوان‌سالاری در کلانتری و زایشگاه، تا سکانسی نیم‌ساعته و درخشان در آپارتمان هاشم که به رابطه عاشقانه و چانه‌زنی‌های او با دوست‌دخترش، تاجی، اختصاص دارد. اما در میان همه این‌ها، بیش از هر چیز، صحنه‌ای چشمگیر خودنمایی می‌کند: تاجی که می‌خواهد هاشم کودک را به فرزندی بپذیرد و همراه با او بزرگش کند، به پرورشگاه می‌رود. این بخش با حال‌وهوای مستند، که خود به‌تنهایی می‌توانست فیلم کوتاه قابل‌توجهی باشد، نقطه اتصالی نیز با یکی دیگر از پیشگامان موج نوی سینمای ایران است: مستند فروغ فرخزاد درباره جذامیان در «خانه سیاه است».

در سال ۱۹۵۸، گلستان که به‌تازگی استودیوی مستقل خود را تأسیس کرده بود، فرخزاد را که پیش‌تر به‌واسطه شعرهای عاشقانه بی‌پرده و جسورانه‌اش شهرت یافته بود، به‌عنوان دستیار استخدام کرد. آن دو خیلی زود به یکدیگر دل بستند و رابطه‌شان ــ گلستان متأهل بود و فرخزاد طلاق گرفته بود ــ به موضوع گفت‌وگوی محافل ادبی ایران تبدیل شد. هنگامی که فرخزاد تصمیم گرفت مستند خود را بسازد، گلستان تهیه‌کنندگی آن را بر عهده گرفت. فیلم نهایی صدای هر دوی آن‌ها را در قالب گفتار متن در خود دارد: صدای گلستان وجهی اطلاع‌رسان و آگاهی‌بخش دارد و صدای فرخزاد لحنی شاعرانه. این دو تا زمان مرگ زودهنگام فرخزاد در سال ۱۹۶۷، بر اثر سانحه رانندگی، در کنار یکدیگر ماندند.

صراحتی که دوربین با آن به چشم‌های سوژه‌های فیلم خیره می‌شود، از شفقتی نسبت به چهره‌های ازریخت‌افتاده و انزوای آنان حکایت دارد (فرخزاد، در واقع، پسری را از این آسایشگاه به فرزندی پذیرفت)؛ بااین‌حال، در فیلم هیچ مصاحبه‌ای وجود ندارد. افق فکری فرخزاد بیش از آنکه اجتماعی باشد، کیهانی است. این‌جا با گونه‌ای مستند اگزیستانسیال روبه‌رو هستیم که در آن، روان‌شناسی به حاشیه می‌رود تا جای خود را به مواجهه با حقیقت‌های پنهان و تحمل‌ناپذیر و نیز نوعی زیبایی بی‌رحمانه بدهد؛ زیبایی‌ای که در برابر هنجارهای اجتماعی سر فرود نمی‌آورد. دوربین فرخزاد، در حالی که بی‌ملاحظه و در عین حال سرشار از مهر، چهره‌ها و اندام‌های بیماران را به تماشا می‌گیرد، با کنجکاوی‌ای گزارش‌گرانه فعالیت‌های پزشکی، آموزشی و تفریحی آسایشگاه را نیز ثبت می‌کند. قاب‌بندی‌های فضای باز و رازآمیز فیلم، که بیماران را در محوطه آسایشگاه نشان می‌دهند، بر نیروی مقاومت‌ناپذیر طبیعت تأکید می‌کنند. این حس آزادی ــ آزادی نگاه، عاطفه و بیان ــ بخشی از همان ویژگی‌ای است که فرخزاد را به چهره شاخص و پیشتازِ رویکرد ستیزه‌جویانه موج نوی سینمای ایران بدل کرد. او یکی از سرچشمه‌های اصلی الهام برای کیارستمی بود؛ فیلم‌ساز که در شاهکار سال ۱۹۹۹ خود، «باد ما را خواهد برد»، عنوان فیلم را از یکی از شعرهای فرخزاد وام گرفت و داستانی درباره نیروهای طبیعیِ سکس و مرگ روایت کرد؛ نیروهایی که از قیود دینی و سیاسی نیرومندترند.

حقیقی با قرار دادن داستان فیلم «اژدها وارد می‌شود!» در میانه دهه شصت میلادی، اندکی پس از ساخته‌شدن فیلم‌های کلاسیک فروغ فرخزاد و ابراهیم گلستان، تصویری تاریخی از یک حکومت پلیسیِ خشن ارائه می‌دهد. اما بازگشت او به سال‌های آغازین سنت سینمایی‌ای که خودش و هم‌نسلانش همچنان در چارچوب آن فعالیت می‌کنند، معانی دیگری نیز در بر دارد؛ بازگشتی که پیوندهای ناگسستنی ایران معاصر با فرهنگ دوران پیش از انقلاب را آشکار می‌سازد. از نظر حقیقی، تلاش مستمر برای کاوش در رازهایی که سال‌ها مهروموم شده‌اند و آشکار ساختن مسیرهای پنهان تاریخ ــ جست‌وجوی حقیقت در مواجهه با حکومتی که آن را سرکوب می‌کند ــ با وجود تمام خطرها و دشواری‌هایش، کنشی رهایی‌بخش و سرشار از شور و شادی است.

هنگامی که فیلم «اژدها وارد می‌شود!» در سال ۲۰۱۷ در فرانسه اکران شد، از حقیقی پرسیدند که امیدوار است فیلمش با چه واکنشی از سوی مخاطبان روبه‌رو شود. او در پاسخ به «انتظارات بسیار خاصی» اشاره کرد که مردم فرانسه و اروپا از سینمای کشورش دارند: «به‌واسطه عباس کیارستمی، همه از سینمای ایران انتظار سادگی داشتند. به‌واسطه جعفر پناهی، انتظار رویکردی انتقادی و اجتماعی را داشتند. درباره اصغر فرهادی هم همین‌طور بود: سینمایی اجتماعی با روایتی خطی.»

حقیقی می‌خواست «وجه پیچیده‌تری» از سینمای ایران را به نمایش بگذارد؛ هرچند به‌درستی فیلم خود را «اثری کاملاً سیاسی» می‌دانست. او از نظر هنری به هدفش دست یافت، اما فیلم‌هایش هنوز نتوانسته‌اند به‌طور گسترده به‌عنوان جهانی سینمایی و متمایز شناخته شوند. شاید تنوع ژانرها و لحن‌های متفاوت آثارش، برای منتقدان، برنامه‌ریزان جشنواره‌ها و دیگر تصمیم‌گیرندگان عرصه سینما، به مانعی در مسیر شناخت و دسته‌بندی سینمای او تبدیل شده باشد. مضامین آثار حقیقی با مضامین سینمای کیارستمی تلاقی پیدا می‌کنند؛ از جمله نوعی اقتدارستیزی که اگرچه به همان اندازه رادیکال است، اما با لحنی آمیخته به طنز، کنایه و خودانتقادی بیان می‌شود. حقیقی نه‌تنها در فیلم‌هایش، بلکه با موضع‌گیری‌های شخصی خود نیز در برابر سانسور و سرکوب ایستاده است. او در سال ۲۰۲۲ از جمله امضاکنندگان نامه‌ای سرگشاده بود که در محکومیت خشونت پلیس علیه معترضان منتشر شد؛ نامه‌ای که رسول‌اف و فیلم‌ساز ایرانی دیگری به نام مصطفی آل‌احمد آن را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کردند. پس از بازداشت این دو فیلم‌ساز، حقیقی نیز نامه اعتراضی دیگری را امضا کرد؛ نامه‌ای که جعفر پناهی هم از امضاکنندگان آن بود. پناهی نیز به‌نوبه خود بازداشت و زندانی شد. جامعه بین‌المللی سینما، از جمله جشنواره‌های کن، برلین و ونیز و همچنین سینماتک آمریکا، در اعتراض به این برخوردها موضع‌گیری کردند.

در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲، در تهران، زن جوانی به نام مهسا امینی به این دلیل بازداشت شد که حجابش از نظر مأموران پلیس به‌اندازه کافی محکم و کامل نبود. او پس از ضرب‌وشتم توسط مأموران پلیس به کما رفت و سرانجام در ۱۶ سپتامبر درگذشت. در پی این واقعه، اعتراضات سراسر ایران را فراگرفت و حقیقی نیز ویدئویی در حمایت از معترضان ضبط و منتشر کرد. در اواسط اکتبر همان سال، حقیقی در فرودگاه تهران آماده سفر به لندن بود تا در جشنواره فیلم لندن حضور یابد و فیلم «تفریق» را معرفی کند؛ اما اجازه سوار شدن به هواپیما به او داده نشد و گذرنامه‌اش را نیز ضبط کردند. حقیقی در مصاحبه‌ای که اندکی پس از آن انجام شد، همچنان به انتقاد از حکومت ایران ادامه داد؛ اما در عین حال معتقد بود که متحدان سینمایی او در سراسر جهان، با انتشار بیانیه‌های حمایتی، انرژی خود را در مسیری نادرست صرف می‌کنند: «تنها نتیجه‌ای که این اقدامات به دنبال دارند، این است که به جامعه بین‌المللی سینما این تصور کاذب را می‌دهند که آن‌ها با حمایت‌هایشان، سهم کوچکی در کمک به ما داشته‌اند.» دیدگاه حقیقی ناظر بر ساختارهای نهادی بود و خواستار اقدام رسمی، عملی و قاطع از سوی جریان اصلی سینمای جهان بود: «حمایت واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که آکادمی اسکار دیگر از نهادهای دولتی نخواهد فیلم‌هایی را برای رقابت در بخش بهترین فیلم بین‌المللی معرفی کنند.» او در ادامه افزود: «این‌گونه ژست‌های حمایتی هیچ فایده‌ای ندارند.»

دیدگاه شما

لطفا دیدگاه خود را وارد نمایید
نام خود را وارد کنید