محمد ناصریراد
در سینما، دوربین همواره گزارهای بیش از ابزاری برای ثبت جهان است. موقعیت آن، ارتفاع، فاصله، حرکت و حتی میزان تسلطش بر آنچه در قاب قرار میگیرد، نسبت فیلم با واقعیت را تعیین میکند. دوربین از یک سو امکان دیدن را فراهم میآورد و از سوی دیگر، با انتخاب آنچه دیده میشود و آنچه بیرون از قاب باقی میماند، حدود تجربه تماشاگر را شکل میدهد. از همین منظر، گاهی تغییر جایگاه دوربین میتواند به تغییری اساسی در ساختار روایت منجر شود. اپیزود “خاطره، خاطره” ساخته سیدرضا میرکریمی از مجموعه “فرش ایرانی”، نمونهای قابل تأمل از چنین امکانی است. فیلمی که در ظاهر درباره دیدار یک پدر و دختر خردسالش با اعضای خانواده در یزد است، اما در سطحی فراتر، مسئله دیدن، ثبتکردن و نسبت میان نگاه شخصیت و نگاه تماشاگر را به مرکز تجربه سینمایی خود میآورد.
داستان از موقعیتی آشنا آغاز میشود. مردی به همراه دختر خردسالش برای دیدار خانواده به شهری کویری سفر میکند. دوربین هندیکم همراه اوست تا از دیدار و اعضای خانواده تصاویری به یادگار ثبت کند. اما در ادامه، دوربین به دست دختر میافتد و همین جابهجایی ظاهراً ساده، نقطه عزیمت فیلم به سوی یک تجربه فرمی متفاوت میشود. از این لحظه، ابزار ثبت خاطره به عنصری در ساختمان روایت تبدیل میشود و نگاه کودکانه، درون داستان نیست، بلکه نسبت میان دوربین داخل جهان فیلم و دوربینی است که جهان فیلم را برای ما بازنمایی میکند. در روایت متعارف سینمایی، دوربین غالباً جایگاهی مسلط و نسبتاً نامرئی دارد. تماشاگر از طریق آن جهان داستان را میبیند، اما کمتر به موقعیت فیزیکی و محدودیتهای خود دوربین توجه میکند. دوربین میتواند از یک شخصیت فاصله بگیرد، به او نزدیک شود، از بالا یا پایین به جهان نگاه کند و با تدوین، اطلاعات را در نظمی از پیش طراحیشده در اختیار مخاطب قرار دهد. در “خاطره، خاطره” این نظم با ورود دوربین هندیکم به جهان داستان دچار تغییر میشود. دوربین دیگر صرفاً ابزار فیلمساز برای هدایت نگاه مخاطب نبوده و خود به موضوعی درونداستانی تبدیل میشود که مالکیت آن و شیوه استفاده از آن در اختیار یکی از شخصیتها قرار میگیرد.
با انتقال دوربین به دست کودک، مرکز دیدن نیز جابهجا میشود. این جابهجایی را باید فراتر از تغییر یک فیلمبردار درون داستان فهمید. کودک، جهان را با نظمی متفاوت از بزرگسال تجربه میکند. او الزاماً همان چیزهایی را مهم نمیداند که بزرگسال در پی ثبت آنهاست. در نگاه او، اهمیت یک چهره، یک رابطه خانوادگی یا حتی یک اتفاق ممکن است جای خود را به جزئیاتی بدهد که از منظر منطق متعارف روایت چندان تعیینکننده به نظر نمیرسند. حرکت دوربین روی فرشها و انعکاس رنگ ها، نورها، تغییر ناگهانی جهت نگاه و توجه به سطح اشیا و فضای خانه، از همین تفاوت ادراکی سرچشمه میگیرد.
در اینجا میتوان میان دو سطح از دیدن تمایز قائل شد. نخست، نگاه شخصیت کودک که از طریق دوربین هندیکم شکل میگیرد و دوم، نگاه تماشاگر که تصاویر حاصل از این تجربه را دریافت میکند. میرکریمی با نزدیککردن این دو سطح، فاصله میان دوربین درونداستانی و دوربین روایتکننده را کاهش میدهد. در نتیجه، تماشاگر به جای آنکه صرفاً شاهد دختربچهای باشد که در حال فیلمبرداری آماتورانه و شلخته است، به موقعیتی نزدیک میشود که در آن خود را همراه با او در حال دیدن و ثبتکردن جهان احساس میکند. دوربین در این وضعیت به واسطهای میان شخصیت و مخاطب تبدیل میشود، واسطهای که مرز میان دیدن و تجربهکردن را تا اندازهای جابهجا میکند. و درست این مسئله ما را به بحث روایت دومشخص در سینما نزدیک میکند. در ادبیات داستانی، روایت دومشخص با قراردادن مخاطب یا شخصیتی در جایگاه فرد مورد خطاب، ساختار معمول ارتباط میان راوی و خواننده را تغییر میدهد. خواننده گاهی خود را در موقعیت شخصیتی مییابد که رویدادها برای او اتفاق میافتند. در سینما نیز میتوان از امکاناتی سخن گفت که تماشاگر را از موقعیت مشاهدهگر بیرونی به جایگاه تجربهکننده نزدیک میکنند. بااینحال، باید میان روایت دومشخص و زاویه دید اولشخص بصری تمایز گذاشت. در “خاطره، خاطره”، دوربین بیش از هر چیز به کانونیسازی درونی و نگاه شخصیت کودک نزدیک میشود. تماشاگر از منظر او با جهان مواجه میشود، اما این وضعیت بهخودیخود به معنای خطاب مستقیم دومشخص نیست. اهمیت فیلم در آن است که امکان شکلگیری نوعی موقعیت ادراکی دومشخص را پیش میکشد، موقعیتی که در آن مخاطب به تجربه نگاه شخصیت نزدیک میشود، بیآنکه الزاماً در مقام مخاطب صریحاً مورد خطاب قرار گرفته باشد.
از این منظر، دوربین هندیکم در فیلم میرکریمی علاوه بر یک ابزار روایی، نوعی موضع زیباییشناختی را نیز نمایندگی میکند. این دوربین با محدودیتهای فنی و حرکتی خود، در برابر تصویر صیقلی و کنترلشده سینمای متعارف قرار میگیرد. قابهای ناپایدار، تغییر مسیر نگاه و گاه از دسترفتن مرکز توجه، کیفیتی از تجربه زیسته را وارد تصویر میکنند. گویی فیلم برای رسیدن به خاطره و زیباییهای فرش ایرانی، از ضرورت ثبت بینقص فاصله میگیرد و به ثبت لحظههایی نزدیک میشود که در جریان زندگی و بدون طراحی کامل اتفاق میافتند. در چنین ساختاری، بینظمی تصویر میتواند بخشی از منطق روایت باشد، زیرا نگاه کودک هنوز در چارچوب قواعد تثبیتشده قاببندی و ترکیببندی قرار نگرفته است.
بااینحال، همین انتخاب فرمی میتواند محل پرسش و نقد نیز باشد. دوربین روی دست و حرکتهای ناپایدار زمانی واجد ارزش زیباییشناختی میشوند که از سطح بازنمایی یک رفتار به ضرورتی درونی برای ساختار اثر ارتقا یابند. صرف تقلید از حرکت دوربین یک کودک برای ایجاد حس واقعگرایی کافی نیست. باید دید این بیثباتی تا چه اندازه در تولید معنا، بازتعریف فرش ایرانی، تغییر مرکز توجه و شکلگیری تجربه مخاطب نقش دارد. در نقدی بر مجموعه “فرش ایرانی”، این شیوه فیلمبرداری به عنوان عاملی فرساینده برای تماشاگر ارزیابی شده و حتی این پرسش مطرح شده است که آیا دوربین ناپایدار، جایگاه فرش را به سطحی از ثبت اتفاقی و ناشیانه تقلیل میدهد. این نقد را نمیتوان به سادگی کنار گذاشت، زیرا میان قصد فرمی فیلمساز و نتیجه زیباییشناختی حاصل از آن همواره فاصلهای احتمالی وجود دارد. (معتمد، ۱۳۸۶)
اما مسئله فرش در این اپیزود نیز از همین جابهجایی نگاه تأثیر میپذیرد. فرش در مجموعهای که اساساً با هدف پرداختن به این عنصر فرهنگی و هنری شکل گرفته، میتوانست به موضوعی برای نمایش مستقیم، تأکید بر نقش و نگارها یا ارائه اطلاعاتی درباره تاریخ و زیباییشناسی آن تبدیل شود. میرکریمی مسیر دیگری را انتخاب میکند. فرش در بسیاری از لحظات از خلال نگاه دوربین کودک و در جریان حرکت او در فضای خانه دیده میشود. به این ترتیب، فرش از جایگاه یک شیء نمایشی و موضوعی مستقل فاصله میگیرد و در متن زندگی روزمره قرار میگیرد. اینجا فرش بخشی از فضای زیسته خانواده است، سطحی که آدمها بر آن مینشینند، از کنار آن عبور میکنند و خاطراتشان در پیرامون آن شکل میگیرد.
این انتخاب را میتوان از منظر نسبت میان حافظه و مکان نیز بررسی کرد. خانه در فیلم فضایی حامل خاطره است. اشیا، اتاقها و فرشها در این فضا به نشانههایی از تداوم زندگی و پیوندهای خانوادگی تبدیل میشوند. دوربین هندیکم نیز در مقام ابزارِ ثبت، به این حافظه شکل میدهد. آنچه ثبت میشود، الزاماً یک رویداد مهم یا نقطه عطف دراماتیک نبوده و خود متشکل از مجموعهای از لحظههای کوچک و پراکنده است که ارزش آنها در گذر زمان آشکار میشود. عنوان “خاطره، خاطره” در وجه تسمیه این اثر نیز در همین زمینه قابل تأمل است. تکرار واژه، نوعی تأکید بر بازگشت و بازتولید گذشته ایجاد میکند. خاطره در اینجا فرایندی است که از خلال نگاه، انتخاب و ثبت دوباره شکل میگیرد. از سوی دیگر، دوربین هندیکم خود واجد نوعی دوگانگی است. این وسیله در لحظه حال به ثبت تصاویر مشغول است، اما هدف از ثبت آنها بازگشت به آینده و بازخوانی گذشته است. به بیان دیگر، دوربین در زمان حال کار میکند تا در آینده امکان بازسازی یک تجربه را فراهم کند. بنابراین، فیلمبرداری درونداستانی به شکلی از تولید حافظه تبدیل میشود. کودک در حال ثبت لحظهای است که هنوز نمیداند چه جایگاهی در حافظه آینده او خواهد داشت. این فاصله میان زمان تجربه و زمان بهیادآوردن، یکی از ظرفیتهای تأملبرانگیز اثر است.
از این منظر، میرکریمی با یک تمهید فرمی ساده، مسئلهای پیچیده را پیش میکشد که آیا خاطره حاصل آن چیزی است که آگاهانه برای ثبت انتخاب میکنیم یا آنچه در حاشیه نگاه و بهصورت ناخواسته وارد تصویر میشود؟ شاید آنچه در آینده از یک دیدار خانوادگی باقی میماند، دقیقاً همان لحظههایی نباشد که بزرگسالان اهمیت بیشتری برایشان قائل بودهاند. گاهی یک سطح، یک نقش، یک حرکت گذرا یا تصویری ناقص، به نشانهای ماندگارتر از یک واقعه تبدیل میشود. در این معنا، نگاه کودکانه نوعی مقاومت در برابر سلسلهمراتب از پیش تعیینشده اهمیتهاست. او به جهان از مسیر کنجکاوی نزدیک میشود و دوربینش، به جای آنکه صرفاً حافظه رسمی خانواده را ثبت کند، امکان ظهور خاطرات حاشیهای و پیشبینیناپذیر را فراهم میآورد.
“خاطره، خاطره” را میتوان از این منظر تجربهای درباره خود سینما نیز دانست. سینما اساساً هنری مبتنی بر انتخاب و ثبت است، اما فیلم میرکریمی توجه ما را به این پرسش معطوف میکند که انتخابکننده تصویر چه کسی است و چه نسبتی میان نگاه او و نگاه تماشاگر برقرار میشود. هنگامی که دوربین به دست شخصیت میافتد، اقتدار متعارف دوربین سینمایی تا اندازهای کنار میرود و جهان از منظری محدودتر، شخصیتر و پیشبینی،ناپذیرتر دیده میشود. تماشاگر نیز با پذیرفتن این محدودیت، امکان تجربه نوع دیگری از مواجهه با جهان داستان را پیدا میکند.
در نهایت، اهمیت اپیزود میرکریمی را باید در همین تغییر جایگاه نگاه جستوجو کرد. “خاطره، خاطره” از طریق دوربین هندیکم، میان ثبت یک دیدار خانوادگی، بازنمایی حافظه و تجربه بصری تماشاگر پیوند برقرار میکند. این اثر نمونهای از ظرفیت دوربین درونداستانی برای تغییر کانون ادراک و نزدیککردن مخاطب به تجربه شخصیت است. شاید دقیقترین تعبیر برای این وضعیت، همترازی ادراکی تماشاگر با نگاه کودک باشد، موقعیتی که میتواند در بررسی امکانهای روایت دومشخص در سینما نیز مورد توجه قرار گیرد. در اینجا دوربین تنها جهان را به ما نشان نمیدهد، بلکه شیوه دیدن آن را نیز به مسئله تبدیل میکند. گویی پیش از آنکه از ما بخواهد به تصویر نگاه کنیم، از ما میپرسد “این جهان را از کدام جایگاه میبینیم و چه کسی اختیار ثبت آن را در دست دارد؟”

