درام روانشناختی آشفته و شتاب زده/ نقد فیلم «بی‌دار»

فرزانه متین

 «بی‌دار» ساخته حسین دوماری همانند دو فیلم قبلی‌اش یعنی «جان دار» و «یادگار جنوب»، ظرفیت تبدیل شدن به یک درام روان‌شناختی قابل‌تأمل را داشته اما در اجرا موفق نبوده است. «بی‌دار» درباره عشقی است که به‌جای شکل گرفتن بر پایه اعتماد و انتخاب، به ابزاری برای تصاحب دیگری تبدیل می‌شود؛ موقعیتی که می‌توانست تصویری تلخ از خشونت پنهان در روابط عاطفی ارائه دهد، اما فیلمنامه در پرداخت آن چندان موفق نیست. داستان در مورد سما (با بازی آناهیتا افشار) است که به همراه خانواده‌اش در یک شهر کوچک زندگی می‌کند. او ‌در یک‌شب  مورد تعرض دو مرد قرار می‌گیرد و بعد از آن رابطه‌ی عاطفی‌اش با نامزدش فرومی‌پاشد. در این حین پای سابق خواستگار قبلی‌اش به نام عطا با بازی محمدرضا فروتن‌ به ماجرا کشیده می‌شود و سما به دلیل فرار از بدنامی، تن به ازدواج با او می‌دهد.

مشکل اصلی «بی‌دار» از جایی آغاز می‌شود که فیلمنامه به‌جای پرداخت دقیق موقعیت‌ها و انگیزه‌های شخصیت‌ها، بیشتر به دنبال پیش بردن ماجرا و آشکار کردن رازهاست.  ابتدا نشان داده می‌شود که دو فرد مست از سر عیش و نوش به سما تعرض کرده‌اند. در این مرحله، سما  سکوت می‌کند و حاضر نیست که به صورت قانونی شکایت کند اما زمانی که متوجه می‌شود از روی عمد مورد آزار و اذیت قرار گرفته، در صدد پیدا کردن آن دو نفر است اما نه از راه قانونی،  بلکه می‌خواهد از طریق پسرخاله‌اش، یوسف (با بازی شهاب حسینی) که قبلاً خواستگارش بوده و همه‌ی جای شهر را می‌شناسد و آدم بانفوذی است‌، پرده از این حقیقت بردارد. همین موضوع باعث می‌شود به تدریج خرده پیرنگ‌هایی شکل بگیرد که به پیرنگ اصلی ضربه بزند. مخاطب هنوز به انتهای ‌پرده‌ی اول نرسیده است که داستان، قابل پیش بینی می‌شود و مخاطب بلافاصله متوجه می‌شود که این اتفاق را چه کسی رقم زده است. اگر دوماری آگاهانه این کار کرده است که به شدت به فیلمش ضربه زده است حتی اگر نا آگاهانه بوده و نشان می‌دهد او بعد از ساخت دو فیلم درام خانوادگی، همچنان درجا می‌زند.

ماجرای فیلم به سمت کشف رازها و شکل گرفتن میل به انتقام پیش می‌رود؛ مسیری که قرار است مخاطب را با سویه تاریک یک رابطه عاطفی روبه‌رو کند. اتفاقی که زندگی سماء را دگرگون می‌کند، اما به ‌اندازه کافی فرصت پیدا نمی‌کند تا تأثیر خود را بر روحیه، رفتار و تصمیم‌های او نشان دهد. در چنین داستانی، صرف اینکه مخاطب بداند چه اتفاقی افتاده و چه کسی پشت آن بوده، کافی نیست؛ مهم‌تر این است که درک شود شخصیت‌ها چرا به این نقطه رسیده‌اند و چگونه با پیامدهای رفتارشان کنار می‌آیند. «بی‌دار» در این زمینه کم می‌آورد و همین مسئله باعث می‌شود بخشی از موقعیت‌های فیلم، به‌جای آنکه تأثیرگذار باشند، بیشتر کارکردی داستانی پیدا کنند.

از سوی دیگر، شخصیت عطا می‌توانست یکی از پیچیده‌ترین شخصیت‌های فیلم باشد. مردی که برای به دست آوردن عشق یک زن، شرایطی را به وجود می‌آورد که اختیار انتخاب را از او می‌گیرد، با تناقضی جدی روبه‌روست. او از عشق حرف می‌زند، اما رفتارش چیزی جز میل به کنترل دیگری نیست. بیننده از عقبه‌ی او اطلاعی ندارد و دلیل این که سال‌ها پیش سما جواب رد به او داده را هم‌ نمی‌داند. این تناقض‌ها شاید در ابتدا به‌خودی‌خود جذاب است، اما فیلم برای شناخت بهتر انگیزه‌ها و ذهنیت چنین شخصیتی به جزئیات بیشتری نیاز دارد. در نتیجه، فاصله میان ادعای عشق و رفتار خشونت‌آمیز او به‌اندازه‌ای که باید دراماتیک نمی‌شود. سما بیش از آنکه به شخصیتی با جهان درونی مستقل تبدیل شود، درگیر اتفاقاتی است که دیگران برایش رقم زده‌اند. فیلم می‌توانست از خلال تجربه او به مسئله اعتماد، آسیب روانی و دشواری بازگشت به زندگی پس از یک تجربه تلخ نزدیک شود، اما شتاب روایت اجازه نمی‌دهد این لایه‌ها به‌درستی شکل بگیرند. حتی ورود یوسف و نقش او در کشف حقیقت نیز به توضیح و پرداخت بیشتری نیاز دارد تا رابطه میان گذشته شخصیت‌ها و تصمیم‌های امروزشان برای مخاطب روشن‌تر شود.

در فیلم با تعلیق مواجهه می‌شویم و شاید همین تعلیق است که مخاطب را مشتاق تماشای ادامه‌ی فیلم نگه می‌دار‌د. فیلم بیش از اندازه دچار شتاب‌زدگی می‌شود در واقع از ابتدای داستان تا زمان‌کشف حقیقت دو ماه زمان می‌برد. این زمان‎‌بندی در «بی‌دار» نادرست است؛ تعرض، افسردگی و انزوا، فروپاشیدن روابط عاطفی، خواستگاری، ازدواج، پی بردن به حقیقت، بارداری و انتقام. در واقع هر کدام از این موضوعات به دلیل شتاب کارگردان در سطح باقی می‌ماند. پاشنه‌ی آشیل فیلم،  فیلمنامه غیرمنسجم و آشفته‌ی اثر است اگر با دقت به آن پرداخته می‌شد بی شک «بی‌دار» از فیلم‌های اجتماعی قابل توجه امسال بود اما سناریو به حدی شلوغ است که دوماری برای پایان بندی آن دچار مشکل شده و پایان آن را به حدی کش دار کرده که حوصلۀ تماشاگر را سر می‌برد.

حضور شهاب حسینی و محمدرضا فروتن در کنار آناهیتا افشار، ترکیبی است که انتظار ایجاد تقابل‌های جذاب و بازی‌های قابل‌توجهی را به وجود می‌آورد، هر چند که بازی فروتن مانند اکثر اوقات سطحی است و شخصیت‌پردازی در مورد وی صورت نگرفته و بار فیلم را یک تنه شهاب حسینی در نقشی کاملا متفاوت به دوش می‌کشد. او بازی نمی‌کند بلکه انگار سال‌ها با تجربه‌ی زیستی در این‌نوع مکان‌ها، نقش‌اش را زندگی می‌کند. با این حال کارگردانان باید بدانند حضور بازیگران شناخته‌شده به‌تنهایی نمی‌تواند ضعف‌های فیلمنامه را جبران کند. وقتی انگیزه‌ها و روابط به‌خوبی شکل نگرفته باشند، حتی بازیگران توانمند هم با محدودیت‌هایی در ساختن شخصیت روبه‌رو می‌شوند.

«بی‌دار» در نهایت بیش از آنکه از کمبود ایده آسیب ببیند، قربانی پرداخت ناقص همان ایده است. فیلم پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا می‌توان نام عشق را بر رابطه‌ای گذاشت که در آن حق انتخاب از دیگری گرفته می‌شود؟ اما برای رسیدن به پاسخی تأثیرگذار، باید بیشتر از آنچه در فیلم می‌بینیم، به آدم‌ها و پیامد تصمیم‌هایشان نزدیک شد. مشکل اینجاست که «بی‌دار» گاهی چنان درگیر رازگشایی و پیش بردن قصه می‌شود که از مهم‌ترین ظرفیت خود، یعنی واکاوی رابطه میان عشق، خشونت و میل به تملک، فاصله می‌گیرد. به همین دلیل، فیلم با وجود موضوع بحث‌برانگیزش، نمی‌تواند تمام تأثیری را که از آن انتظار می‌رود، بر مخاطب بگذارد.